Макалалар

Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын төрагасы Н.Ишекеев: “2017-жылдын иш планы Улуттук программа менен айкалышуусу зарыл”

Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын төрагасы Н.Ишекеев: “2017-жылдын иш планы Улуттук программа менен айкалышуусу зарыл”

КР Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссияда жыйын өтүп, 2016-жылда аткарылган иштер боюнча отчет берилди.

Котормо, терминология жана жарнама бөлүмүнүн башчысы Аалы Молдоканов төмөндөгүдөй маалымат берди:

“Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзамдын 27-беренесинин аткарылыш боюнча республиканын борборунда жана бардык облустарына рейддер жасалып, жер-жерлерде “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзамдын аткарылышы, аны өнүктүрүүгө болгон аракеттер тууралуу маалымат алынууда. Шаар ичиндеги майда мекемелердин (соода ишканалары, фирмалар, базарлар ж.б.) көрнөк-жарнамалардын оңдотуу, мамлекеттик тилде туура жазуу жагынан эскертүүлөрдүн берилиши үзгүлтүксүз жүргүзүлүүдө.

Кыргызстандын  аймагындагы ишканалардын тизмеси алынып, алардын продукциясынын этикеткасын мыйзамга ылайыктоо боюнча иш жүргүзүлүүдө. Бул багытта бир катар Ата мекендик жана чет өлкөлүк фирмалар менен иштер аткарылууда. Натыйжада, ар бир жарнама агенттигинин такталарынын саны такталды (жалпы 712 жарнама тактасы) жана аларды кыргызчалатуу маселеси көзөмөлгө алынууда.

Коомдук биринчи канал  менен бирдикте термин, көрнөк-жарнамага байланыштуу “Тил чабыт” телеберүүсү эки ирет даярдалып, эфирге ылайыкталып көрсөтүлдү.

“Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили  жөнүндө” мыйзамдын 27-29-беренелерин жүзөгө ашыруу, көчө көрнөк-жарнамаларынын абалын жакшыртуу максатында рейддер уюштурулуп, актылар түзүлүп, мыйзамга ылайык чаралар көрүлдү. Бишкек шаарындагы ири соода түйүндөрүнүн ичиндеги көрнөк-жарнамаларды иретке келтирүү максатында соода түйүндүн жайгашкан районуна жараша райондук администрациянын адистери менен бирге рейд жүргүзүлүп, эскертме баракчалары берилди.

Ошондой эле, КР Өкмөтүнүн 2016-жылдын 3-февралындагы №41-б буйругу менен КР Өкмөтүнүн алдында Терминологиялык комиссия түзүлдү. Аталган комиссия расмий документтерде колдонулган (жалпы эле) терминдерди бирдейлештирүү максатында уюштурулду жана мындан ары буга чейин чаржайыт колдонулуп келген термин-түшүнүктөрдү тууралоо, бирдейлештирүү иштерин аркаламакчы. Терминкомдун алдында 4 топтон турган эксперттик топ түзүлүп, тактап айтканда: 1). Мыйзамдар, ченемдик укуктук актылар. 2). Медицина, биология, химия, ветеринария 3. Энергетика, курулуш, техника. 4. Банк, финансы, экономика. Аталган топтор менен Жобого ылайык эмгек келишими түзүлүп, колдо болгон мурдагы сөздүктөр иргелип, жаңы түшүнүктөр кошулуп, такталып жатат.

2016-жылдын 17-мартында элдик жыл санакчыларды, астрономдорду жыйып кыргыздын ай санак, күн санак, жыл санак түшүнүктөрү боюнча республикалык илимий конференнция Улуттук илимдер академиясында өттү.”

Ал эми Билим берүү жана уюштуруу бөлүмүнүн башчысы Аида Ишеналиева бөлүмдүн иши боюнча буларды билдирди:

“Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия, Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги, Кыргыз Республикасынын Жогорку аттестациялык комиссиясы тарабынан Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 30-июлундагы №542 “Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 22-августундагы №578 “Кыргыз Республикасынын Жогорку аттестациялык комиссиясынын ишин жөнгө салуучу ченемдик укуктук актыларды бекитүү жөнүндө” токтомуна өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү тууралуу” токтомунун 1-пунктун аткаруу максатында аспирант-изденүүчүлөргө мамлекеттик тил боюнча кандидаттык экзамен тапшыруунун жобосун жана типтүү программасын иштеп чыгып, Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги тарабынан бекитилди. 2016-жылдан тартып бардык аспирант-изденүүчүлөр милдеттүү түрдө мамлекеттик тилден кандидаттык экзамен тапшырышат.

2015-жылдын октябрь айында жарыяланган Республикалык «Сен сүйгөн кыргыз макалы» сынагы 2016-жылдын март айында жыйынтыгы чыгарылды. Жобого ылайык, сынак 3 тур менен өткөрүлдү. Жалпы билим берүүчү орто мектептерде, район-шаардык, областтык жана республикалык, ал эми жогорку окуу жайлардын студенттери үчүн факультет ичинде, окуу жайдын ичинде жана тандалып алынгандар республикалык сынакка катышты. Сынактын жалпы республикалык туруна 125 иш келип түшкөн. Анын ичинен жогорку окуу жайлардан – 41, мектептерден жана кесиптик окуу жайларынан – 84 эссе.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 30-декабрындагы №180-б. менен бекитилген 2016-жылдын юбилейлик иш-чаралар планына ылайык Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Баткен областынын ыйгарым укуктуу өкүлчүлүгү менен бирдикте Туяк ырчынын 160 жылдык мааракесин өткөрүштү. Иш-чара эки күнгө уланып, 2016-жылдын 20-майында Баткен облусунун Баткен мамлекеттик университетинин Кызыл-Кыя шаарындагы Социалдык-педагогикалык институтунда Туяк ырчынын 160 жылдыгына арналган илимий-практикалык конференция болуп өттү. 21-майында Туяк ырчынын 160 жылдыгына арналган салтанаттуу маараке Кадамжай районунун Пум айылында өткөрүлдү. Мааракеге карата Туяк ырчынын китеби чыгарылып келегн конокторго таркатылып берилди. Мындан тышкары конференциянын катышуучуларына окуу-усулдук китептер таратылды.

Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинде 2016-жылдын 31-мартында  Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн улуттук программасын (мындан ары – улуттук программа) ишке ашырууну көзөмөлдөө боюнча жумушчу топтун (мындан ары – жумушчу топ) №7 отуруму болуп өттү. Жыйынды жумушчу топтун төрагасы Ч.Турсунбеков алып барып, улуттук программанын, ага ылайык Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн №151-б. аткарылышы боюнча мекемелердин отчеттору угулуп  талкууланды. Улуттук программага бөлүнгөн каражаттарды тактоо жана өз убагында бөлүп берүү тиешелүү мекемелерге тапшырылды. Ошол эле жумушчу топтун №8 отуруму 2016-жылдын  26-майында КР Билим берүү жана илим министрлигинин отчетун угуу үчүн министрликте болуп өттү. Улуттук программанын жана №151-буйруктун аткарылышы боюнча сунуштар берилди.

Кыргыз Республикасынын Президентинин 2012-жылдын 23-апрелиндеги “Кыргыз Республикасында Энелер күнүн белгилөө жөнүндө” №93 Жарлыгына ылайык, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Президентинин 2015-жылдын 30-декабрындагы №286 Жарлыгына ылайык «Менин энем» республикалык сынагы өткөрүлдү. Мамлекеттик тилди колдонуу чөйрөсүн кеңейтүү, жаш калемгерлерди колдоо жана аларга дем берүү, энелерди даңктоо максатында уюштурулган сынакка республика боюнча жана чет өлкөдө жашаган 16 жаштан 35 жашка чейинки калемгерлерге катышууга мүмкүндүк берилген. Сынакка 76 автордун чыгармасы келип түшүп, арасынан татыктуулары  тандалып алынып, жеңүүчү аталды. Сынакты жыйынтыктоо иш чарасы 13-майда өткөрүлдү.

2016-жылдын 16-ноябрында Кара-Кол шаарындагы К.Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинде Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмери, кыргыздын туңгуч энциклопедиячыларынын бири Закон Бейшеевдин 80 жылдыгына карата “Мамлекеттик тилдин учурдагы абалы жана өркүндөтүү багыттары” деген аталыштагы республикалык илимий-практикалык конференция болуп өттү. Иш-чара Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын юбилейлик иш-чаралар планына ылайык, Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия, Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусунун ыйгарым укукту өкүлчүлүгү жана К.Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университети менен биргеликте белгиленди.

Ошондой эле, ушул жылдын 9-декабрында Закон Бейшеевдин туулган күнүнө карата китеп көргөзмөсү КР Президентинин Аппаратынын, илимий чөйрөнүн жана мамссалык-маалымат каражаттарынын катышуусунда Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия тарабынан Бишкек шаарында А.Осмонов атындагы Кыргыз улуттук китепканасында өткөрүлдү.

Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия “Тарых жана маданият” жылынын алкагында, Кыргызстандын эгемендүүлүгүнүн 25 жылдыгына карата уюштурган республикалык көркөм окуу сынагын жыйынтыктады. Бишкек шаарындагы жогору жана кесиптик-техникалык окуу жайларынын ичинен тандалып алынган 28 катышуучу 18-ноябрда республикалык көркөм окуу сынагында таймашты. Эл-жер, мекен, тарых, тил, эгемендик сыяктуу жана башка мекенчилдикке үндөгөн темадагы чыгармаларды көркөм окуган сынактын катышуучуларынын аткаруучулук чеберчилигин, дикциясын, мазмунга ылайык туюндуруу жөндөмүн,  көркөм текстти тандоодогу өзгөчөлүүлүгүн, сахнада өзүн алып жүрүүсүсүн, адабий тилдин нормаларын сактоосун,  сценалык костюмун, башкача айтканда дараметин ар тараптан баалап, калыс баа берүү үчүн  КР Билим берүү жана илим министрлигинин Мамлекеттик тилди өнүктүрүү бөлүмүнүн башчысы, акын Э.Аттокуров, Кыргыз драм театрынын адабий бөлүмүнүн башчысы, жазуучу А.Темирова, КР Эмгек сиңирген артисти Н.Мамбетова, КР Жазуучулар союзунун мүчөсү, жаш акын Б.Жамгырчиев сыяктуу адабияттын, көркөм өнөрдүн өкүлдөрүнөн турган калыстар тобу түзүлгөн. Баш байгени КР президентине караштуу мамлекеттик башкаруу академиясынын студенти Ажыбек Турумбеков алды.

Ушул жылдын 16-декабрында “Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн Улуттук программасына” ылайык жана Кыргыз Республикасынын Президентинин 2015-жылдын 30-декабрындагы №286 жарлыгы менен 2016-жылдын “Тарых жана маданият жылы” деп жарыяланышына байланыштуу мамлекеттик тилдин колдонулуу чөйрөсүн, мамлекеттик тилде жазылган илимий иштерди кеңейтүү, мамлекеттик тилде изилдөө жүргүзгөн изденүүчү-аспиранттарга колдоо көрсөтүү максатында Манас” эпосу – кыргыз тарыхынын, тилинин, маданиятынын соолбос булагы” деген сынак жарыяланды. Сынактын максаты Мамлекеттик тилде илимий эмгек жазган аспиранттарга жана изденүүчүлөргө колдоо көрсөтүү; тарых жана маданият жылына карата “Манас” эпосун кеңири даңазалоого түрткү берүү; тил, тарых, маданият дөөлөттөрүн тереңдетип иликтөөгө шарт түзүү; жаш илимпоздорду мамлекеттик тилде илимий иш жүргүзүүгө кызыктыруу болду. Сынакка материалдарды кабыл алуу 2016-жылдын 1-мартынан 30-сентябрына чейин уланып, атайын түзүлгөн комиссия тарабынан эмгектер бааланып, жыйынтыгы чыгарылды. Иштерди кароодо купуялуулук толук сакталды. Жеңүүчүлөрдү сыйлоо аземи Кыргыз улуттук китепкананын жыйындар залында илимий чөйрөнүн жана массалык маалымат каражаттарынын катышуусунда өткөрүлдү.

2016-жылдын 25-февралында КР Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия жалпыга маалымдоо каражаттарынын өкүлдөрү менен пикир алышуу жыйынын уюштурду. Жыйын «Мамлекеттик тилди өнүктүрүү жана тил саясатын өркүндөтүүдөгү ЖМКлардын орду» деген аталышта өтүп, теле, радио, гезит, журнал, маалымат агенттиктеринин өкүлдөрү жана башка журналисттер катышты. Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын төрагасы Эгемберди Эрматов, журналисттердин кеп маданиятындагы кемчиликтер, тилдин тазалыгына кедергисин тийгизген «мите» сөздөрдүн көп колдонулушу, котормодогу мүчүлүштүктөр тууралуу кеп козгоду. Жыйындын катышуучулары айрым мекемелердин басма сөз кызматы жалаң расмий тилде маалымат беришерин бир ооздон белгилешип, маалыматтар сөзсүз түрдө мамлекеттик тилде дагы болуу талабын сунушташты. Соңунда Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия тарабынан чыгарылган, журналисттер үчүн абдан зарыл болгон К.Юдахин түзгөн «Кыргызча-орусча», «Орусча-кыргызча» сөздүктөрү, К.Карасаевдин «Орфографиялык сөздүгү», «Кыргыз тилинин жазуу эрежелери» деген китептер белекке берилди.

Кыргыз Республикасынын “Мамлекеттик тил жөнүнүндө” мыйзамынын кабыл алгандыгына 2016-жылдын 23-сентябрында 27 жыл толду. Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия Мамлекеттик тил күнүндѳ эне тилибиздин ѳнүгүшүнѳ зор салымын кошкон белгилүү адабий сынчы, акын, жазуучу жана коомдук ишмер Камбаралы Бобуловдун 80 жылдык маарекесин белгиледи. Майрамдык салтанаттын ачылышында КТРК тарабынан даярдалган К.Бобуловдун инсандык бейнесин, мамлекеттик тилге өтөгөн кызматын  чагылдырган чакан фильм көрсөтүлдү.

КР Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия тарабынан  чыгарылган 32 китептин бет ачар аземи 10-июнда А.Осмонов атындагы КР Улуттук китепканасында өткөрүлдү. Иш чараны ачуу үчүн сөз сүйлөгөн Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын төрагасы Э.Эрматов “Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн Улуттук программасына” ылайык” “Азыркы адабият”, “Дүйнөлүк адабият” жана “Дүбүрт” серияларынын алкагында жана  “Кыргыз Республикасында элдин биримдигин жана этностор аралык мамилелерди чыңдоо концепциясынын” негизинде чыгарылган китептер тууралуу кыскача маалымат берип өттү.

Китептердин ачылыш аземине катышып, сөз сүйлөгөн КР Жогорку Кеңешинин лингвистикалык экспертиза бөлүмүнүн башчысы А. Султанбаев, КР Билим берүү жана илим министрлигинин Мамлекеттик тилди өнүктүрүү секторунун башчысы Э.Аттокуров, КР Маданият,маалымат жана туризм министринин кеңешчиси М.Самыйкожо, КР Улуттук Жазуучулар союзунун төрагасынын орун басары Т.Нурмамбетов жана башкалар чыгарылып жаткан китептердин баалуулугу, учурдагы актуалдуулугу, мааниси тууралуу кеп козгошту. Бет ачар аземдин алкагында китептердин көргөзмөсү ачылып жана китепканаларга, ЖОЖдорго, мектептерге, бала бакчаларга ж.б. мекемелерге китептер акысыз берилди.

Учурда “Тарых жана маданият жылына” карата 48 аталыштагы китепке тендер жарыяланып, китептер басмадан чыгып жатат.

Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын жобосуна, “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзамына, “Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 1-июлундагы №155 жарлыгына, Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн улуттук программасына ылайык Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия тарабынан республикадагы жогорку окуу жайдын окутуучуларынан жана студенттеринен турган ыктыярчылар ийриминин жобосу иштелип чыкты. Ыктыярчылар ийриминин катышуучулары ыктыярчылар кыймылынын идеяларын өз алдынча кабыл алуу менен аны иш жүзүнө ашырууга ыктыярдуу түрдө багыт алган жогорку окуу жайдын окутуучуларынан жана студенттеринен түзүлөт.

Мамлекеттик жарандык жана муниципалдык кызмат чөйрөсүндөгү тил саясаты

Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын Мамлекеттик мекемелердеги мамлекеттик тилдин абалы менен таанышуу жөнүндө 2016-жылдын 4-мартындагы №46 буйругунун негизинде Кыргыз Республикасынын Айыл чарба жана мелиорация министрлигине, Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигине, Кыргыз Республикасынын Социалдык фондуна, Кыргыз Республикасынын Коргоо комитетине мамлекеттик тилдин абалы менен таанышуу жана практикалык жардам көрсөтүү максатында текшерүү жүргүзүлдү. Мекемелердин иш кагаздары, буйруктары жана орфографиянын ченемдерин сактоо боюнча текшерүү жүргүзүлүп бир катар сунуштар берилди.

Кыргыз Республикасында элдин биримдигин жана этностор аралык мамилелерди чыңдоо концепциясынын негизинде үстүбүздөгү жылы Ысык-Көл, Жалал-Абад жана Ош областында мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлерге мамлекеттик тилде иш жүргүзүү боюнча семинар-тренинг өткөрүлдү. Семинар-тренингге катышкан 190 мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин 50% башка улуттун өкүлдөрү. Семинар-тренинг Окуу-маалымат борбору менен биргеликте уюштурулду.

Кыргыз алфавитин өзгөртүү жана толуктоо боюнча Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия тарабынан 02.02.2016-ж. №16 буйруктун негизинде курамы 12 кишиден турган жумушчу топ түзүлүп, 2 жолу отурум өткөрүлдү. Жумушчу топ иштеп чыккан илимий негиздеги чечим расмий кат (тиркелет) менен Улуттук маданиятты сактоо боюнча Кеңешке (12.02.2016-ж. №68-04) жиберилген.

Интернет айдыңындагы кыргыз тилинин өнүгүшү

Кыргыз жана чет тилдери боюнча компьютердик котормочу программалары, акысыз компьютердик тесттери жана окутуу программалары бар улуттук Интернет ресурстарын өркүндөтүү үчүн Кыргыз тили Google Translate кызматына киргизилди. Муну менен автоматтык түрдө жасалма интеллекттин жардамы менен дүйнөлүк 106 тилден кыргыз тилине которуу мүмкүнчүлүгү түзүлдү.  Кыргыз Уикипедиясына башка (англис, орус, түрк, казак) тилдерден миңдеген макалаларды келечекте автоматтык которуп киргизүүгө жол түзүүчү куралдарды өздөштүрүү боюнча иш-аракеттер жүрүп жатат. Ошондой эле азыркы мезгилде, Кыргыз Уикипедиясы жаңы макалалар менен толукталып, алардын жалпы саны 55763 макалага жетти.

Кыргыз тилин жеңил үйрөнүү жана которуу максатында 35 500 сөздөн турган кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүктөрү жана тармактык сөздүктөрдүн электрондук версиясы даярдалып, mamtil.kg сайтына жайгаштырылды. Андан тышкары, СD дисктерге жаздырылып мамлекеттик мекеме-уюмдарга таркатылды.

Мындан сырткары ушул эле келишимге ылайык кыргыз тилин чет элдиктердин анын ичинде түрк, англис, орус тилдүүлөрдүн жеңил үйрөнүүсүнө багытталган жана интерактивдүү сүйлөшмө катары пайдаланылуучу IOS жана ANDROID базалары боюнча мобилдик жабдуулар (планшет, телефон) үчүн тиркеме иштелип чыкты.

Андан сырткары Билим берүү жана уюштуруу бөлүмү мамлекеттик тилди массалык-маалымат тармагында өнүктүрүү боюнча дайыма иш алып барып келет. КТРКнын өкүлдөрүнө семинар-тренинг Окуу-маалымат борбору менен биргеликте өткөрүлгөн. Ошондой эле, КТРК(“Ала-Тоо 24”, “Замана”, Маданият, тарых, тил каналы), ЭлТР, НТС, СТВ, 5-канал, Санат телеканалдары, “Марал”, “Кыргыз радиосу”, “Алмаз”, Биринчи радио, “Санжыра”, “Манас” ал эми гезит-журналдардан “Кыргыз туусу”, “Эркин тоо”, “Саресеп”,“Мамлекеттик жана муниципалдык кызмат” гезити, “Аки пресс” маалымат агенттигинин “Турмуш” басылмасы, “Саат kg”, “Sputnik kg”, “Inter kg” ж.б. маалымат агенттиктери тыгыз кызматташтыкта болду.”

Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын төрагасы Н.Ишекеев берилген отчетторду кабыл алган соң, 2017-жылдын иш планын  “КРда 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн Улуттук программасы” менен айкалыштыруу тапшырмасын берди.

НАРИСТЕГЕ АТ КОЮУ

  • Ата салты

 Байыркы учурдан тартып узак кылымдар бою кыргыз элинде бала туулары менен эле ааламга келген наристеге ат койгон салт болгон.

Атактуу кишинин атын койгондор баласына ошол кишинин өмүрүн өрнөк, жашоосун үлгү кылган, арбактарын сыйлашкан, «сага паландай кишинин атын бергенбиз, сен ошондой болушуң керек» деп тарбиялашкан.

Ат коюу учурунда наристени чоң атасы, же атасынын улуу бир тууганы этегине салып отурган.

Балага ат коюу үчүн азан айтуу ырасымы болгон. Аны айылдагы атайын белгилүү азанчы же молдо аткарган.

Бир топ учурда баланын атасы, же чоң атасы өзү эле азан айтып ат койгон.

Азан айткан адам аруу жуунуп, даарат алып, адалданып, кыбыланы карап, кулак какты кылып, тегерек-чек уга тургандай кылып үн чыгарган.

Балага берилген ар бир атта кандайдыр маани камтылган.

Балдары турбай жүргөн үй-бүлө жаңы бөбөк көрсө көбүнчө ага канаттуулардын, мисалы, Бүркүт, Турумтай ж.б. жаныбарлардын, мисалы, Бөрүбай, Түлкүбек ж.б. аты коюлган. Ошол алгыр куштар жана жаныбарлар баланы ажалдан арачалап калат деп эсептешкен.

Буга чейин жалаң кыз балдар туулуп келсе, “мунусу да кыз болсо, эми эркек келсин” деп Жаңыл, Бурулкан, Бурулуш, Токтокан, Уулкелсин, Уулболсун ж.б. аттарды берген.

Үй-бүлөдө көп бала болуп, энесинин төрөттөн кала турган мезгили келип калса, ага Кенже, Кенжегүл, Кенжебек деген аттар берилген.

Айрым учурда баланын туулган убагындагы жаратылыштын абалына карап да аттар ыйгарылган. Мисалы, Жамгырбек, Бороон ж.б.

Көчмөн турмушта ар кандай кырдаал-шартта баланын жарык дүйнөгө келишине карай Көчкөнбай, Көчкөн, Конушбай, Кыштообек, Жайлообек дегендей аттар ыйгарылган.

Баланын туулган күнү, айы, мезгили да алардын аттарына өткөн учур болгон: Жекшемби, Орозо, Рамазан, Чилдебек, Жума, Бейшенбай ж.б.

Кээде ырымы кылып балага көз тийбесин, башкалардын назары түшпөсүн деп атайын жаман сөздөрдү ысым кылып берүү салты да болгон. Мисалы, Тезекбай, Бокмурун, Күчүк, Итибай ж.б.

Бир топ аттар ушундай кесипке, өнөргө ээ болсо деген тилектен келип чыккан. Мисалы, Отунчу, Жылкычы, Күүчү, Койчу ж.б.

Кыргыздар арасында элдеги жакшы адамдардын, атактуу баатырлардын, журт башылардын атын да балдарга берүү салты кеңири тараган. Мисалы, Курманбек, Курманжан, Шабдан, Балбай ж.б.

Кыздарга сулуу болсун, акылдуу болсун деген ниетте Айсулуу, Айпери, Акылай, Чолпонай, Акчолпон деген сыяктуу аттар берилген.

Бала энесинин ичинде жатып ыйлаган болсо, анын ысымы өзү менен кошо берилди деп Маширап, Шарийпа, Шарип, Мамашарип дегендей аттарды койгон.

Бала төрөлгөндө тиши менен туулса, ага Бөрү, Бөрүбай, Бөрүкыз дегендей аттар берилген, эгер андай ысым коюлбаса, өзүнөн кийинкилерди «жеп коёт» (төрөлбөй калат), же бир кырсыкка учуратат дешкен.

Бала төрөлгөндө бир мүчөсү толук болбой калса ага Нышан, Нышанбай дегендей ысымдарды койгон.

Бала төрөлгөндө бир мүчөсү ашык болуп төрөлсө Артык, Артыкбай, Артыгаалы сыяктуу аттарды коюшкан.

Баласы турбай жүрсө, жаңы төрөлгөн наристени бирөөгө «берип» же үч, же жети, же кырк күн бактырып, анан жол-жобосун кылып кайра «сатып» алганда ага Сатыбалды, Саткын, Сатылган дегендей аттар ыроолонгон.

Баласы турбай жүрсө, жаңы төрөлгөн наристеге Токтосун, Токтогул, Токтокан, Токторбек, Токтор, Токторбай, Токтогүл, Турат, Турар дегендей ат коюшат.

Калы бар туулган балага Калыйман, Калбү, Калыйбүбү, Калы, Калыбек, Калыбай дегендей аттар коюлат.

Төрөлгөндө этинин бир жеринде кызылы болсо Анарбай, Анарбек, Анаргүл дегендей ысымдар берилет.

Эгиз балдарга уйкаш аттар коюлат, мисалы, эркек балдарга Асан-Үсөн, Жаныш-Байыш, кыз балдарга Батма-Зуура, Апал-Үпөл ж.б.

Эгиз балдардын бири чарчап калса, экинчисинин атын Адаш, Адашкан, Адашаалы, Жаңыл сыяктуу аттар менен атап салган, ажал аны таппай калсын дешкен.

Жаңы төрөлгөн балага ат коюуда мурдагы бир туугандарынан аттарына окшоштуруу, уйкаштыруу да кеңири учурайт, мисалы, мурдагы кызы Жылдыз болсо, жаңы төрөлгөнүнө Кундуз деген ат берилиши мүмкүн.

Кыргыздарга ислам дини кирген соң арабча аттар да таркады, мисалы, Мухаммед, Абдыкадыр, Абдимухтар, Аалы, Жусуп ж.б.

Ысым адамдарды бири-биринен айырмалоо үчүн гана ыйгарылбайт. Ал аркылуу ата-эненин тилек-максаттары берилет.

Балага ат коюу вазийпасы эң алды менен ошол наристенин чоң ата-чоң энесине жүктөлүп келген, алар ылайыктуу ат издейт. Же айылдагы, уруу ичиндеги кадырлуу аксакалдар, инабаттуу байбичелер перзентке өмүр жолдош боло турган жакшынакай ысым сунуштайт.

Атактуу, эл-журтка алымдуу адамдар атын койгон балдарын дайыма «мунун атын паландай киши койгон» деп айтып жүргөн.

Көпчүлүк учурда сунушталган ысымды үй-бүлө мүчөлөрү чогуу талкуулап, бир чечимге келген.

Төрөлө элек балага алдын ала ысым бербейт, аны жөн гана «туюкбай» деп коюшат.

Адамдын кийинки жашоосунда анын тагдыры менен аты ылайык келбей калса, «Үйүндө чычкак улагы жок, уулунун аты Жууратбек», «Жаман иттин аты Бөрүбасар» деп мыскылдуу карашкан.

Балага ат коюуда атайын тууган-уругун чакырып, азан айттырып, казан асып, өз ырасымын аткарышкан. «Алло-о, акбар» деп азанчы баланын атын үч жолу кыйкырып,  отургандарга угуза айткан. Үч жолу айтылгандан кийин анын ошол аты угуп тургандар тарабынан бекемделген. Ошол аттан кийин бала расмий түрдө киши аталып, өз аты менен башка адамдардын, демек, элдин санына кошулган.

Балага ылайыктуу ат коюу – ата-энесинин бир парызы катары эсептелген жана ошол койгон аттары үчүн алар баласынын алдында өмүр бою жооптуу болгон.

Кыргыз эли үчүн баланын ысымы – ага энчиленген жеке байлыгы, өмүр тагдыры. Ал ата менен эненин балага берген эң биринчи сыйы, ал ысымга эне сүтү менен ата мээрими кошулат.

Наристенин эң биринчи энчиленген аты элдик салт боюнча өзгөртүлбөйт, эгерде ар кандай шарттардан улам өзгөрүп кетсе да, анын өлүмүндө окулган жаназасында, бата кылганда азан чакыргандагы аты менен аталат, баштапкы эң биринчи ысымы менен оо дүйнөгө узатылат.

Жакшы ат ыйгаруу – баланын бактысы жана эл ичине кошулушунун башаты.

Абдыкерим Муратов,
окумуштуу-жазуучу

 

 

Назаркул Ишекеев – Улуттук комиссиянын төрагасы

 Кыргыз Республикасынын Президентинин 2017-жылдын 5-январындагы Жарлыгы менен Назаркул Ишекеев Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын төрагасы болуп дайындалды.

 

КР Президентинин Аппарат жетекчисинин орун басары М.А.Карыбаева Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын жаңы дайындалган төрагасын жамаат менен тааныштырып жатып, алдыда аткара турган иштер арбын экендигин белгилөө менен ишине ийгилик каалап өттү.

 Эмгек жолу:

Ишекеев Назаркул Ишекеевич 1976-жылы КМУнун филология факультетин кыргыз тили жана адабияты мугалими адистиги боюнча аяктаган. Педагогика илимдеринин доктору, профессор, Ч.Айтматов атындагы эл аралык коомдук академиянын академиги Н.Ишекеев эмгек жолун 1976-1977-жылдары мектептин мугалими болуу менен баштап, республикалык «Ленинчил жаш» гезитинин кызматкери, 1977-1994-жылдары Кыргыз мамлекеттик университетинин кыргыз тилин жана адабиятын окутуунун методикасы кафедрасынын окутуучусу, ага окутуучусу, 1995-жылы Улуттук университеттин кыргыз филология факультетинин деканы болуп иштеп, ошол эле мезгилде кафедра башчысы (1998-2000), 2008-2011-жылдары Улуттук университеттин кыргыз тилин жана адабиятын окутуунун методикасы кафедрасынын башчысы, 2011-жылдын сентябрынан Улуттук университеттин педагогикалык ишмердүүлүк жана мамлекеттик тил боюнча проректору, 2013-жылдын июлунан КРнын Билим берүү жана илим министринин орун басары, 2015-жылдын июнунан Ж.Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин мамлекеттик тил боюнча проректору болуп эмгектенген.

Коомдук жана кошумча иштери:

 

1996-жылдан бери Докторлук (кандидаттык) диссертацияларды коргоо боюнча кеңештердин мүчөсү жана төраганын орун басары;

1998-жылдан азыркы убакка чейин: “Эл Агартуу” журналынын редакциялык тобунун мүчөсү;

2001-жылдан тарта Кыргыз-Түрк “Манас” университетинин профессору;

2005-жылдан азыркы убакка чейин: “Мектеп- Школа” журналынын редакциялык тобунун мүчөсү;

2007-2011-жылдары КР Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук коммиссиянын мүчөсү;

2008-жылдан бери Билим берүү жана илим   министрлигиндеги Республикалык илимий-методикалык советтин кыргыз тили жана адабияты секциясынын башчысы;

2008-2011-жылдары Улуттук телерадиокорпорациясынын көзөмөлдөө кеңешинин мүчөсү;

2013-2014-жылдар аралыгында Кыргыз Республикасынын Президентинин №155 Жарлыгына ылайык Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары Мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн улуттук программасын иштеп чыгуу боюнча жумушчу топтун мүчөсү;

2014-жылдан “Баластан” балдар журналынын редакциялык тобунун мүчөсү;

2015-жылдан тартып Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн улуттук программасын ишке ашырууну контролдоо боюнча жумушчу топтун мүчөсү;

2015-жылдан бери Кыргыз Республикасынын Жогорку аттестациялык комиссиянын президиумунун мүчөсү.

 

Мамлекеттик сыйлыктары:

 

1993-ж. КР элге билим берүүсүнүн отличниги;

1999-ж. Ж.Баласагын атындагы сыйлыктын лауреаты;

2005-ж. Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын “Кыргыз тил” төш белгиси;

2011-ж. Кыргыз Республикасынын Президентинин Ардак грамотасы.

mamtil.kg

 

Мыйзамды сыйлоо – элди сыйлоо

 Мамлекеттик тил боюнча мыйзамдын кабыл алынгандыгына чейрек кылымдан ашык убакыт өтсө да, алгылыктуу жыйынтык болбой жаткандыгын көрүп эле жүрөбүз. Такыр эле эч нерсе аткарылган жок десек туура эмес болуп калар. Бирок, көзгө көрүнөрлүк ийгилик болбой жаткандыгы өкүндүрөт.

Ырас, орус тилин танууга болбойт, ал өтө керек. Ансыз жашоо кыйыныраак болот, айрыкча Россияда жана Казакстанда жүргөн миллионго жакын мекендештерибиз үчүн. Алардын күнүмдүк жашоосуна орус тили суудай эле керек.

Бирок, кыргыз тилинин өнүкпөй жатканы, орус тилинин тепсендисинде калып кеткендигине өкүнөбүз. Кээ бирөөлөр үчүн экинчи сорттогу тил ката­ры кабыл алынгандыгына жаным кейийт.

Орус тилин урматтаган эл катары таанылганбыз. Союз мезгилинде бардык республикалардын жашоочулары милдеттүү түрдө орус тилин билүүгө жана өздөштүрүүгө тийиш болгон.

Эгемендик алгандан кийин өлкөбүздөгү башка улут өкүлдөрү кыргыз тилин үйрөнүүгө аракет кылып жаткандыгы байкалат. Мисалы, биздин Ноокат районунда өзбек мектептеринин көпчүлүгү кыргыз тилине өтүүдө. Кээ бир адамдар, айрыкча жаштардын кыргыз тилин кыска эле мөөнөттө өздөштүрүп, таза сүйлөп жаткандары таң калтырууда.

Бишкекке биринчи жолу келген адамда кыргыздын борборуна эмес, кандайдыр бир чет элдик шаарга келгендей сезим пайда болсо керек. Себеби, көрнөк-жарнактардын көпчүлүгү  башка тилдерде жазылып илинип турат. Мындай абал Ошто да болуп жатат.

Кыргыз тилинин тазалыгы наристеге ат коюуда өзгөчө мааниге ээ экендигин айтмакчымын. Тариель, Автандил, Эрнист, Макс, Марс, Феликс ж.б.у.с. аттар көбөйүп барат. Кыргыздын татынакай аттары түгөнүп калыптырбы? Менимче, кыргыз тилин сыйлабастыктын дагы бир белгиси.

Теледен өткөн жылы «Тажикстанда тажик тилин билбеген жаран депутат боло албайт» дегенди угуп калдым. Менимче бул туура, бизде да ошондой болсо, Карамушкинага окшогон кыргыздын тилин, кыргыздын гербин баалабагандар бийлик бутагына илешпейт эле.

Мыйзамдардын аткарылышын такай көзөмөлдөбөсө — аткарылбай тургандыгы табигый иш. Бийлик органдары катуу талапты койбосо, андан эч натыйжа чыкпайт. Кыргызстанда жашаган ар бир улуттун өкүлдөрү кыргыз тилин сыйлашы, үйрөнүшү керек, кыргыз тили улуттар аралык тил болушу зарыл экендигин мезгил өзү көрсөтүп жатат.

Рахман Карабаев,
Ноокат району

Жогорку Кеңеш депутаты Адыл Жунус уулу: «Кыргыз – Улуу эл…”

Жогорку  Кеңеш  депутаты  Адыл Жунус уулу: «Кыргыз – Улуу эл…”

«Мекеним дебеген адам адамдын коомуна жат» демекчи, коомубузда эл-жерим, эне тилим дегенде ичкен ашын жерге койгон патриот уул-кыздарыбыз жок эмес. Мына ушундай кыргыздын мекенчил эр азаматтарынын бири – кытайлык кыргыздардын өкүлү, Жогорку Кеңештин депутаты Адыл  Жунус уулун кепке тартып, өлкөбүздүн келечеги, эне тилибиз,  мекенибиз тууралуу маек  курдук.


Адыл  Жунусович, эң оболу өмүр-таржымалыңызга кайрылсаңыз.

-1963-жылы 15-майда Кытай Эл республикасынын Кулжа шаарында төрөлүп, өстүм. Ошол жакта мектепти аяктап Синьцзян университетинин география факультетин аяктадым. Алгач эмгек жолумду Кытай Улуттук  академиясынын СУАРдагы  география-экология  институтунда иштөөдөн  баштадым. 1991-жылы союз тараарга 2-3 ай калганда келинчегим экөөбүз Кыргызстанга келип 3 ай жүрүп, өз мекенибиз жагып,  анан биротоло көчүп келип, жайгашып калдык. Кыргызстанга келгенде адегенде БГУнун кытай тили  факультетинде мугалим болуп иштедим. Анан бизнеске баш багып, 2010-жылы шайлоого катышып, акыркы тизмеде жүрдүм. Буйрук экен, 2015-жылы “Республика-Ата-Журт” партиясынан  депутат болуп шайландым.

-Эл тарабынан эл өкүлү болуп шайландыңыз. Кандай мыйзамдарды сунуштайын деген ойлоруңуз бар?

-Биздин партиянын ар бир депутаты шайлоонун алдында түзүп чыккан 15  мыйзамды ишке ашыруунун үстүндө иштеп жатабыз. Буюрса, учурда жарымына жакыны ишке ашып, мыйзамдар кабыл алынды. 28 депутат чогуу ынтымакта, жапа тырмак фракциялык чечим менен  иш алып баруудабыз.

Депутаттык кызмат кандай таасир берип жатат? Жашооңузда өзгөрүүлөр байкалуудабы? Жандоочтор  көбөйгөн чыгар?..

-Мен мурун кандай болсом, ошондоймун. Мүнөзүм өзгөргөн жок, бирок, ар бир маселеге олуттуу карап, жоопкерчилик эки эсе көбөйдү десем болот. Жанымда жандоочтор деле көбөйгөн жок, мурдагы досторум, санаалаштарым, замандаштарым менен биргемин.  Негизи, мен бирөөгө кошомат кылганды да, бирөөнүн кошомат мамиле жасаганын да  жактырбайм, мындай мамиле чынында адамды иренжитет.  Ал эми депутаттык креслого  чалкалап отуруу үчүн келген жокмун, мамлекеттин тагдырын чечпесем да, тамчыдай салымымды кошоюн  деген максатта болгон күч-аракетимди жумшап жатам.

-Сиздин балалык кезиңиз Кытайда өтүптүр. Өнүккөн өлкөдө билим алып, иштеген инсан катары Кыргызстанды өнүктүрүүнүн кандай жолдорун сунуштайт элеңиз? 

-Кыргызстан өнүгүш үчүн тездик менен ар тараптуу өнүгүп жаткан кошуна мамлекетке көңүл буруп, Кытай менен экономикалык жактан тыгыз байланышта болуш керек. Бир учурда Кытай да аябай кедей, карызга баткан, калкы жамак шым кийген абалдагы мамлекет болчу. 1977-жылы Дэн Сяопин бийликке келди. Акылдуу, каймана сөз менен татаал саясатты карапайым элге жеткире билген Дэн ХХ кылымдын 60-жылдарында бир учкул сөзү менен бүт кытай элинин эсинде калды: “Кеп мышыктын агында же карасында эмес, кеп ал мышык чычкан алабы же жокпу — ошондо”. Бул сөз кийин бүт дүйнөгө тарап, мындан 30 жыл мурда башталган Кытайдагы реформалардын саясий жана идеологиялык базасы, негизги лейтмотиви болуп калды. Ошентип, бул мамлекетте социализмдин “Кытай варианты” курула баштады. Башкача айтканда, жер мамлекеттин менчигинен ажыратылып, элге жеке менчикке таратыла баштады, майда соода-сатык мекемелери, чакан ишканалар, бара-бара чоң ишканалар да жеке менчикке берилди. Кимдин колунда болсо да, элге иш берип, өзүн-өзү бакса болду деген ишканалар мамлекетке күнкор болбой, өз бетинче аракетин жасап, Кытай экономикасы дүркүрөп өнүгө баштады. Дэн Сяопиндин жетекчи катары жыйырма жылдык ишмердигинин маанилүүсү жана Кытайды экинчи дүйнөлүк экономикага айландырган акылман саясаты — Кытайдын чет элдиктер алып келген акчаларга, технологияларга, идеяларга каалгасын кенен ачканында болду. Ал инвесторлорго шарт түзүп берип, завод-фабрикалар ачылды. Азырга чейин Кытай инвестиция тартуу боюна биринчи орунда. Кытай Америкадагы карызын алып алса,  Америка жок боло турган деңгээлге жетти.  Бир жарым миллиард элин багып, күрүчүн,  алмасын сатып, бүт жакка экспорттоп жатат. А, биздечи? Инвесторлор келип, заводду кура электе эле андан бир нерсе үмүт кылып сурап баштайбыз, канча процентке отурам деп ойлойбуз, анан кантип өнүгөбүз?  Биз карызды көп алганыбыз менен, Кытайдан көп инвестиция тарта албай жатабыз. Кыргызстан менен Американы,  же Кыргызстан менен алыскы Бразилияны байланыштыргым келбейт, жакынкы кошуна Кытай менен алака түзүшүбүз керек. Өз кызыкчылыгыбыз үчүн иш баштай электе эле  инвесторлордун чөнтөгүн каккылап, коркутпай, керек болсо аларга чайыбызды берип, шарттарды түзүп, жылуу мамиле менен  мамлекетибизди өнүктүрсөк болот.

-Эми теманы башка нукка бурсак, ата-энеңиз, бир туугандарыңыз Кытайда  жашашат экен. Сизди Кыргызстанга  кандай күч жетеледи?

-Биздин чоң аталарыбыз 1916-жылы Үркүндө Көлдөн качып барып, Кытайда отурукташып калган экен. Жети-Өгүздө үч атамдын, Түптө 3 атамдын сөөгү жатат. Мен мектепте окуган кезде атам: “балам, биздин түпкү жерибиз Кыргызстан, Ысык-Көл” деп көп айтчу. Ал кезде Кыргызстан дегенди түшүнбөйт элек. Университетте окуганда бизде «СССР» деген сабак болуп, «КР-СССР» деп окудук. Ошондо картадан Ысык-Көлдү көрүп, атам айткан сөз эсиме келип, картаны карап билдим. Атам айтчу: «6 баламдын бирөөсү болсо да Кыргызстанга кетсе эки дүнүйө ыраазы болор элем» деп. Кийин  Кытай Улуттук илимдер академиясында иштеп, Кыргызстан тууралуу кененирээк тааныштым. Биринчи келгенде мен бул жакта калып калам деп келген эмесмин, ата-бабаларым жашаган жерди көрөйүн деп келдим. Эсимде, алгач Кыргызстанга келгенде  келинчегим экөөбүз ЦУМдун алдында  маданияттуу, окумуштуу жаштарды көп   көрдүк. Орусча сүйлөгөнү эле болбосо, бизге аябай жакты. Кытайда чапан кийип, мал менен алектенип жүргөн жөнөкөй кыргыздарды көрүп жүрүп, бул жактагы кыргыздарды көргөндө ушундай европалыктардай  жогорку деңгээлдеги эл турбайбызбы деген ойго келдим. Кыргыздарды көрүп көзүбүзгө жаш алдык. Фотоаппарат менен көзгө көрүнгөн кыргыздын баары менен  сүрөткө түшүп, Кытайдан алып келген плёнкабыз түгөнүп, бул жактан түстүү плёнка табалган жокпуз. Ысык-Көлгө бардык, филармонияга барып концерт көрдүк. Бек Борбиевдин кассеталарын алып, Москвага учуп жөнөдүк. Ошондо самолёт айдаган  кыргыз учкучту көрүп, «кыргыздарда да учкуч бар турбайбы, ушундай улуу эл турбайбызбы» деп толкунданып ыйлаганмын. Кытайга барганда отура албай калдык, өзүбүз жумушта болсок да кыялыбыз Кыргызстанда болуп туруп алды. Анан жакшы кызматты, үйдү таштап, көзүбүздү жумуп мекенибизге келе бердик. Мен чоңойгон Кытайдын Кулжа шаарында 3-4 эле кыргыз үй-бүлө бар болчу.  Көк-Терекке  барганда 30-40 эле кыргызды кезиктирчүмүн. Мен бир күн да кыргыз мектепте окуган жокмун. Кыргызстанга келгенде миллиондогон кыргыздарды көрүп, аралашып чогуу жүрүүдөн ырахат алдым. Телевизор, газета, радио баары кыргызча. 26 жыл убакытта көп кыйынчылыктарды да көрдүм. Алдамчыларга да жолуктум, бут тосуулар да болду. Бирок, Кыргызстанда жашап жаткандыгымда ал кыйынчылыктар убактылуу гана  көрүнүш бойдон калды, ага көп деле маани берген жокмун. Кыргыз элиме ыракмат, Кытайдан келсем  да,  өз койнуна алып, көп  досторду, жакшы санаалаштарды таптым.  Кытайлык кыргыздар самап, максат кылып, өзүнүн Меккесиндей көргөн Кыргызстанда жашап жатам. Мен өзүмдү бактылуу сезем.

-Сөзүңүздүн башында «көпчүлүгү орусча сүйлөйт экен» дедиңиз. Тил билүү жагынан кыйынчылык болгондур?..

-Мектепте уйгур тилинде  билим алып, университетте кытайча окудум.  Бирок, атамдын талабы менен үйдө кыргызча сүйлөчүбүз. А, сыртка чыкканда кыргызча сүйлөгөнгө мүмкүн эмес эле. Таң калыштуусу,  Бишкекке  келгенимде  баары орусча сүйлөшөт экен. Кыргызча сүйлөдүм дегенинин  жарым сөзү орусча экен. Бир жолу, Кытайда жашап жүргөндө көчөдөн кыргыздарга жолугуп калып, аларды үйгө конокко алып бардым.  Алты кыргыз бири-бири менен орусча сүйлөшүп, биз менен гана  кыргызча сүйлөшүп жатышты. Баары эле «вообще» деген сөздү кошуп сүйлөй беришти.  «Байке, «вообще» деген эмне деген сөз, ар бир сөзүңөргө туздай кошуп  сүйлөйт экенсиздер, бул кыргызча сөзбү?» деп сурасам, эч ким мага жооп бере албады. Сөздөрүнүн маанисине карап,  «кыргызча «такыр» деген сөз турбайбы» десем, «ии, точно ошондой» дешти. Бирок,  «точно» дегенин түшүндүм. Биринчи жолу Бишкекке келгенимде орусча кайсы автобус кайсы жерге бараарын гана сурай алчумун. Сурасак эле орусча жооп берчү, «кыргызча айтыңызчы» десем, жаман көрүп кетип калышчу. Абышкалардан сурасак, «эмнеге орусча түшүнбөйсүң?» дешип, орусча билбегендик күнөөдөй туюлчу.  Тил жагынан аябай кордук көрдүк, канчасы «сен улутчул турбайсыңбы» дешчү. Азыр кудайга шүгүр, Жогорку Кеңештен баштап бүт жерде кыргызча сүйлөп,  иш-кагаздары кыргызча жазылып калды. Бирок, мамлекеттик тил  жакшы өнүгүп калганы менен, мамлекеттик тил деген айбатын сактаган жок. Мамлекеттик тилде баары сүйлөш керек. Иш-кагаздар, көчөдөгү жарнактардан баштап кыргызча болуш керек. Биз келгенге караганда жакшы, бирок дагы мүчүлүштүктөр бар.

-Атаңыздын кайсы сөзү жадыңыздан кетпейт?

-Атамды эстесем эле кыргызды мактаган сөздөрү жаңырат. «Кыргыз каганат куруп, көп жерди башкарган улуу эл, эл башкарган инсандар көп чыгат» деп айтат. Басса турса эле кыргызды мактайт. Бир ирет кошуна казак, уйгурлар менен сүйлөшүп отурушса: «кыргыздар эмнеге президентиңерди кууп кетире бересиңер?» дешиптир.  Атам  “анткени  биздин апалар жалаң президент төрөйт. Казактарда болсо  бир эле президент төрөлүптүр” деп кырдаалдан чыгыптыр. Атам абдан мекенчил, намыскөй адам.

-“Казанда бар нерсе чөмүчкө чыгат” деген кыргызда жакшы сөз бар. Атаңызды жазмакер адам деп укканым бар…

-Атам 1950-жылдарда кыргыздардын ичинен  биринчилерден болуп университетте окуган. Кулжадагы Көк-Терек айылынан чыккан биринчи кыргыз студент. Университетте мал чарбачылык адистигин бүтүрүп, Кулжадагы мал чарбачылык техникумуна мугалим болуп келип, 25 жыл директорлук кызматта жүрүп пенсияга чыккан. Өзүнүн кесиби боюнча 11 китептин автору, андан сырткары котормолору бар. Пенсияга чыккан убакта эки китеп («Ата тегиңди биле жүр»,  Үркүндүн 100 жылдыгына карата “Ала-Тоонун көз жашы”) жазып бүтүрдү.  Атам азыр 79 жашта. Кыргызстанга келип-кетип турат.

-Коомубузда сизди эмне иренжитет да, эмне түйшөлтөт?

-Мага «кыргызча кылдык», бир жерге эрте барса «немисче убакыт», кечигип келсе «кыргызчылык» деп койгон жакпайт. Эмнеге кыргыздарды жаман жоруктардын символу кылабыз? Эмне үчүн «Манастын урпагыбыз, Ала-Тоонун кулунубуз, улуу тарыхы бар улуу элбиз, жоо келсе тайманбаган эр жүрөк Баатыр калкпыз» деп өзүбүздү өзүбүз көтөрө албайбыз? Өзүбүздү өзүбүз басмырлап, желкеден алып жерге чаап, «аа, баягы кыргыз байкушпуз» дей берсек, бизди ким көтөрөт?  Менин айтаарым: кыргыз деген сөздү жаман, тескери маанидеги эмес, жакшы жоруктардын символу кылганды үйрөнөлүчү.

Дагы бир маселе, жумушсуздуктун айынан жаштарыбыздын, ишке жарамдуу жарандарыбыздын мигрант болуп кеткени  мени ойлондурат. Башка жакка жумуш издеп мигрант болуп кеткен мамлекеттин аброю эмес, башка жакка инвестор болуп кетсе мамлекеттин аброю. Мигранттарыбыз өз мекенинде келинчегинин колунан ысык чай ичип, көз алдында баласынын чоңойгонун көрсө кандай жакшы. Эч кандай эмгек келишим түзбөй иштеп, чет жерде укугу тепселенген жарандарыбыз көп. 18тен 50 жашка чейинки атуулдарыбыздын басымдуу бөлүгү сыртта жүрөт. Булар кыргыздын тукумун уланта турган,  кыргызды көбөйтө  турган муундар да.  Аба-ырайынын ар кандай шартында, ар түрдүү оор, зыяндуу жумуштарда иштеген жаштарыбыздын ден соолугу мени тынчсыздандырат. Инвесторлор тартылып, завод, ишканаларыбыз ишке кирип, жумуш орундары түзүлсө чет жакта мигрант болгон жаштарыбыз өз мекенинде иштемек.

Жылдыз Бороева

      

 

 

Интернетте эмне кеп?..

 

  • Эгемберди Эрматов аке, жаңы жылыңыз куттуу болсун! Эми, жаңы жылда Борбор шаарыбыздагы илинген жарнактардагы кыргызча жазууларга көңүл бурасыз го деп үмүттөнүп жатам.
    Кыргыз тилинде “мөлтүр” деген сөз бар. Ал эми Совет-Ахунбаев көчөлөрүнүн кесилишинде илинген бул “мөлдүр” деген сөз эмнени түшүндүрөт?

Асан Турсункулов, сүрөтчү

• Азыр Кыргызстанда тартылып жаткан коммерциялык фильмдерге көзүм түшүп калат. Башкасын айтпай эле коёюн, кыргыз тилин кордогон тексттер. Маданият министрлигиби, Президент алдындагы тил комиссиясыбы, ушул арзан кинолордун, жок дегенде, тилин карап койсо болот эле.
Нургазы Мусаев, окутуучу
 
• Бишкек шаарында жашагандардын эң көйгөйлүү маселеси – сөөк коюу. Көрүстөн маселеси шаардыктар үчүн оорго турууда. 2 чарчы метр жер коммерцияга айланып, баасы асмандын башын чапчыды: 30дан 60 миңге чейин турат дейт. Ал бааны ким чектейт, кимдердин чөнтөгүнө кетет, кимдер тескейт, жоопту ким берет. Колунда жок, жакыр адамдар сөөктү жайына берүү үчүн банктан кредит алып, аны кантип төлөйт? Кыргыздын 2 чарчы метр жери өлгөндөр үчүн эч убакта акчага сатылып, коммерцияга айланбашы керек. Бул салтта жок жосун!..

Кайнарбек Бийлибаев, философ

 

  • Соцтармак келгени каталардын күнү тууду. Жайнаган катасы менен жабыратып китеп-гезит чыгаруунун эрен-төрөнү билинбей, андан эч ким деле уялбай калды. Чала сабат, оюн түзүктөп кагазга түшүрө албагандар ушу ыраатында бара беришсе кийин каталардын «төөбастысында» калабызбы деп корком. Өзүн сыйлаган коом кемчилик-мүчүлүштүгүнөн сабак алып оңдоого аракет кылчу, биз тескерисинче чала сабаттыкты төргө чыгарып алдык. Акыры келип сабаттуу жазуу улуттук маданияттын белгиси экенин эске тутуп, текстке олуттуу мамиле кылууга өтпөйлүбү. Эртең кеч болуп калышы мүмкүн.

Бекташ Шамшиев, журналист

 

 


«Мамтил-Лингво»

Январь 2017
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
« Дек    
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031